Een feestterrein met een eeuwenoude historie

wijk-de-schans-terheijden

Een feestterrein met een eeuwenoude historie

In, op en rond de Kleine Schans viert Terheijden volgend weekend zijn Gildefeest. Over de rijke historie van het ‘feestterrein’ doen nieuwe inzichten opgeld. Zo’n achthonderd schutters bemannen op 28 augustus 2011 Terheijdens belangrijkste – en omvangrijkste – monument. Zo’n veertig Zuid-Nederlandse en Belgische gilden meten ‘s middags hun krachten in de Kleine Schans. Dat gebeurt ter gelegenheid van het 460-jarige bestaan van hun gastheer, het kloveniersgilde Sint-Antonius Abt.

Als we de Traaise gilde-reanimatie van 1930 gemakshalve negeren, dan voert de historie van de plaatselijke schutterij dus terug naar 1551. Dat maakt het Antoniusgilde een halve eeuw ouder dan de oudste schans van het dorp. Sterker, de Tachtigjarige Oorlog die dorp en bevolking zo zwaar zou teisteren, liet zich in 1551 nog niet eens voorzíen.

Hoewel het dorp nabij de toenmalige grens van Brabant en Holland al minstens een eeuw eerder een versterking rijk was, werd de eerste schans er pas in 1590 opgeworpen. Door de Spanjaarden. Dat had alles te maken met de geslaagde Turfschiplist, waarmee Maurits van Nassau Breda in april van dat jaar veroverd had.

De Spanjaarden wilden de vestingstad, poort naar de Noordelijke Nederlanden, per se terug in handen krijgen. Binnen zes weken sloten ze bij Terheijden de verbinding van Breda met Holland af door middel van een schans op de weg naar Wagenberg en een lage brug over de Mark. Volgens de jongste inzichten van plaatselijke historici en heemkundigen omwalden ze waarschijnlijk zelfs het hele dorp.

Tussen juli en oktober deed het Bredase garnizoen twee keer een geslaagde uitval en slechtte het evenzovele malen de schans. Na de tweede keer gaven de Spanjaarden op en vertrokken. Tot augustus 1624. In de nazomer liet Spínola, Italiaans generaal in Spaanse dienst, een 45 kilometer lange belegeringslinie rond Breda opwerpen en Terheijden werd daarin opgenomen.

Op de plaats van de latere Spínolaschans werd een bolwerk gelegd en in de Mark een pontonbrug. Er kwam een legerplaats waar nu de Nieuwe Schans ligt en een (nieuwe) schans op de oude plek, ter hoogte van de huidige kruising Raadhuisstraat-Schansstraat. Tijdens een nachtelijke verrassingsaanval op 15 mei 1625 trachtte Frederik Hendrik tevergeefs en ten koste van zware verliezen die schans te nemen, maar hij kwam er niet overheen. Drie weken later viel de Bredase vesting. De Spanjaarden slechtten de belegeringslinie, wat tevens het einde van die (derde) schans betekende.

Toen de prins de stad in 1637 heroverde, bleef Terheijden buiten het strijdgewoel. Maar de oorlog tegen Spanje was nog niet beëindigd en twee jaar later was het dorp als Staatse garnizoensplaats ingericht. Het aarden verdedigingswerk dat wij nu – historisch onnauwkeurig – de Spínolaschans noemen, werd opgeworpen. En waar twaalf jaar eerder nog het Spaanse legerkamp lag, kwam een kleinere schans te liggen. Die kennen wij nu als de Kleine Schans.

Na de Vrede van Münster bleven er Staatse troepen in de beide schansen gestationeerd. De Kleine Schans groeide zelfs uit tot een vrij complete militaire nederzetting. Enige strijd werd er echter niet meer geleverd en in 1680 kreeg het Bredase garnizoen de opdracht de Kleine Schans te slechten. Omdat daarover aantekeningen zijn gearchiveerd, gingen de historici er heel lang van uit, dat de Kleine Schans daadwerkelijk werd afgegraven. En dat hij in 1830, bij de Belgische Opstand, opnieuw werd opgeworpen.

Maar in de jongste jaren hebben Terheijdense heemkundigen enige 18e- eeuwse kaarten gevonden waarop de Kleine Schans staat aangegeven. Waarschijnlijk is hij weliswaar ontmanteld, maar klaarblijkelijk bleef de aarden structuur intact. Hetgeen de herinrichting in 1830 zeker vergemakkelijkt zal hebben.

Dat rechtvaardigt de conclusie dat de Kleine Schans uit 1639 stamt. Het monument mag dus wel degelijk een relict uit de Tachtigjarige Oorlog heten. Al is hij in geen enkele oorlog ooit van pas gekomen.

– ‘Geschiedenis van de Kleine Schans’ – Fer van Vuuren, uitg. Heemkundekring De Vlasselt www.gilde-terheijden.nl